სატრანსპორტო დერეფნის კვლევის ცენტრის ხელმძღვანელის პაატა ცაგარეიშვილის შეფასებით, საქართველოს რკინიგზის სამეთვალყურეო საბჭო სახელმწიფო კომპანიის სტრატეგიულ გადაწყვეტილებებში უნდა მონაწილეობდეს, მაგრამ საბჭო თავის ფუნქციას, ფაქტობრივად, არ ასრულებს.
ამის შესახებ მან BMGTV-ის გადაცემა „წერტილთან“ ინტერვიუში განაცხადა, სადაც ვრცლად ისაუბრა სახელმწიფო კომპანიის სხვადასხვა მაჩვენებლის შესახებ, რატომაც საქართველოს რკინიგზის სამეთვალყურეო საბჭოს საქმიანობას უარყოფითად აფასებს.
მისივე თქმით, რკინიგზის აქტივების არაეფექტური მართვა სწორედ სამეთვალყურეო საბჭოს სტრატეგიული ხედვის არარსებობას უკავშირდება.
აღსანიშნავია, რომ საქართველოს რკინიგზის სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე 14 წელია უცვლელია – 2012 წელს ამ პოსტს კოკა გუნცაძე იკავებს. სამეთვალყურეო საბჭოშია ფინანსთა მინისტრის პირველი მოადგილე გიორგი კაკაურიძე, რომელიც აუდიტის კომიტეტს თავმჯდომარეობს. ასევე, საბჭოს წევრები არიან: გიორგი მუსხელიშვილი და აკაკი საღირაშვილი.
პაატა ცაგარეიშვილს მიაჩნია, რომ საქართველოს რკინიგზის სტრატეგიული განვითარების გრძელვადიანი ხედვის შემუშავება და კონტროლი სამეთვალყურეო საბჭოს უმთავრეს ამოცანას უნდა წარმოადგენდეს.
– ხშირად სახელმწიფო კომპანიებში სამეთვალყურეო საბჭოს წევრად დანიშვნა ერთგვარ „საპატიო პენსიაზე“ გასვლასთან ასოცირდება… რეალურად, რამდენად ეფექტიანია საქართველოს რკინიგზის სამეთვალყურეო საბჭოს საქმიანობა?
– სანამ უშუალოდ სამეთვალყურეო საბჭოს სისტემურ ფუნქციონირებას შევაფასებდე, აუცილებელია, განვსაზღვროთ ის ფაქტორები, რომლითაც ქვეყნის ერთ-ერთი უმსხვილესი კომპანიის ეფექტიანობა იზომება. მინდა, „გამსხვილებული ლაქების“ დონეზე ვისაუბრო – ამ მცირე ანალიზის შემდეგ უფრო ნათელი გახდება სამეთვალყურეო საბჭოს როლიც და საქმიანობის შედეგებიც. სარეიტინგო სააგენტო Fitch-ის 2025 წლის შეფასებით, საქართველოს რკინიგზისთვის ფინანსურ რისკს გრძელვადიანი ვალდებულებები წარმოადგენს; კერძოდ, ფინანსური ანგარიშის თანახმად, საქართველოს რკინიგზის 2.6 მილიარდი ლარის ღირებულების აქტივების 61%-ს ანუ 1.6 მილიარდ ლარს ვალდებულებები შეადგენს.
Fitch-ის შეფასებითვე, ბოლო 15 წლის განმავლობაში საქართველოს რკინიგზის საკრედიტო რეიტინგი არ გაუმჯობესებულა, ფაქტიურად, „BB-“ – არასაინვესტიცოთ დონეზეა გაჩერებული, რაც იმას მოწმობს, რომ საქართველოს რკინიგზაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯები კომპანიის ფინანსურ – ეკონომიკური გაუმჯობესების თვალსაზრისით არ განხორციელებულა.
„საქართველოს რკინიგზის“ საინვესტიციო მიმზიდველობა 8 საფეხურით ჩამორჩება – ესტონეთის რკინიგზის რეიტინგს, 7 – 7 საფეხურით – ლიტვის და ლატვიის რკინიგზების რეიტინგს; რაც შეეხება დერეფნის ქვეყნებს – 4 საფეხურით ჩამორჩება ყაზახეთის რკინიგზის მაჩვენებელს, ორი საფეხურით – აზერბაიჯანის რეიტინგს და ერთი საფეხურით უკეთესი მდგომარეობა აქვს სომხეთის რკინიგზასთან შედარებით…
გარდა ამისა, ქვეყნის მთლიან შიდა პროდუქტში (მშპ) საქართველოს რკინიგზის შემოსავლების წილის 2011 – 2024 წლების ანალიზი, ნათლად მიუთითებს, რომ 2011-2015 წლებში ქვეყნის ყველაზე მსხვილი კომპანიის შემოსავლების წილი მშპ-ში 2%-იან ნიშნულთან მერყეობდა, 2016- 2022 წლებში, რკინიგზის შემოსავლების წილი მშპ-ში შემცირდა და 1%-იან ზღვარს მიუახლოვდა. 2023-2024 წლებში სახეზეა, მშპ-ში რკინიგზის შემოსავლების წილის მაჩვენებლის 1% იან ნიშნულზე დაბლა დაცემა.
2011-2024 წლებში საქართველოს რკინიგზის შემოსავლების წილი ქვეყნის მშპ-ში 60%-ით შემცირდა, რაც მიუთითებს ქვეყნისთვის სარკინიგზო ინფრასტრუქტურის გამოყენების დაბალ ეფექტიანობაზე…
– მშპ–ში საქართველოს რკინიგზის წილის კლების მიზეზი შეიძლება იყოს ეკონომის სხვა დარგების უფრო სწრაფად განვითარება და არა – აუცილებლად საქართველოს რკინიგზის არაეფექტიანი მუშაობა…
– არა, ნაკლებად მგონია, რომ სხვა დარგების ასეთი მკვეთრი ზრდა იყოს მიზეზი… კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია საქართველოს რკინიგზის ფინანსური მომგებიანობის ოპერაციული და ეფექტიანობის მაჩვენებელი.
საქართველოს რკინიგზის ეფექტიანობის შემფასებელი მაჩვენებლის 2011 – 2024 წლების გრძელვადიანი ტრენდის გაანალიზებით, დგინდება, რომ კომპანიის EBITDA 2011- 2017 წლებში მაღალ 45-50% -იანი ნიშნულის ფარგლებში მერყეობდა, რაც კომპანიის საქმიანობას, ეფექტიანობის თვალსაზრისით დადებითად წარმოაჩენდა; 2018-2022 წლებში, ეფექტიანობის მაჩვენებელი კლებულობს და 40%-იან ზღვარს უახლოვდება; მომდევნო 2023 – 2024 წლებში EBITDA-ის % მაჩვენებული 30%-იან ზღვართან იმყოფება. წინასწარი მონაცემებით, 2025 წელს წინა წელთან შედარებით EBITDA მნიშვნელოვნად შემცირებული იქნება და 26%-ს მიაღწევს [საქართველოს რკინიგზას 2025 წლის ფინანსური ანგარიშგება ჯერ არ გამოუქვეყნებია].
ეს მაჩვენებლები საქართველოს რკინიგზას მნიშვნელოვან საკრედიტო რისკების მქონე კომპანიად წარმოაჩენს და ეს დინამიკა პირდაპირი ინდიკატორია იმისა, რომ სამეთვალყურეო საბჭოს მუშაობა არა – დადებითად, არამედ უარყოფითად უნდა შეფასდეს.
– სინამდვილეში რა უნდა იყოს სამეთვალყურეო საბჭოს ფუნქცია?
– სამეთვალყურეო საბჭო უნდა იღებდეს მონაწილეობას სტრატეგიულ გადაწყვეტილებებში. ჩვენ გავეცანით ბალტიისპირეთის, მეზობელი ქვეყნებისა და იაპონიის გამოცდილებას. იაპონიაში, მაგალითად, სამეთვალყურეო საბჭოში ისეთი კომპეტენტური პირები არიან, რომელთა გარეშე დირექტორთა საბჭო ვერანაირ გადაწყვეტილებას ვერ იღებს. საქართველოში კი ვხედავთ, რომ საბჭოში ადამიანები ხშირად გარკვეული პარტიული ინსინუაციებით ხვდებიან. ისინი არ მონაწილეობენ სტრატეგიულ დაგეგმარებაში – იქნება ეს ახალი ლიანდაგების დაგება, რკინიგზის უბნების განვითარება თუ, მაგალითად, კახეთის მიმართულების აღორძინება… სამეთვალყურეო საბჭოს სტრატეგიული გადაწყვეტილებების კონტროლი ევალება.
– დღეს ეს ორგანო უფუნქციოა?
– მე თავად განათლებით რკინიგზელი ვარ და ინტენსიურად ვადევნებ თვალს ამ პროცესებს. ბოლო 10 წლის განმავლობაში, არ მინახავს სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარის [კოკა გუნცაძის] არცერთი საგნობრივი გამოსვლა – არც პოზიტიური, არც კრიტიკული. მით უმეტეს, არ მინახავს მათ მიერ წარმოდგენილი სტრატეგიული ხედვა. მხოლოდ „საპატიო რკინიგზელების“ დაჯილდოებაზე შემიმჩნევია, როდესაც თავისი ნომინაციით გამოდიან ხოლმე…
– ანუ კოკა გუნცაძე საქართველოს რკინიგზის სამეთვალყურეო საბჭოში „პენსიაზეა“?
– პერსონალურ შეფასებებს მოვერიდები, თუმცა ფაქტია, სამეთვალყურეო საბჭო დირექტორთა საბჭოსთან კონტრდამოკიდებულებაში უნდა იყოს და გადაწყვეტილების მიღებისას ჯანსაღ ოპონირებას უნდა ეწეოდეს. ბალტიისპირეთში, თუ ახალგაზრდა კადრი რომელიმე სფეროში თავს გამოიჩენს, მას მაშინვე რკინიგზის მსგავსი მსხვილი კომპანიის საბჭოში გადაჰყავთ…
– რას უნდა დაესვას წერტილი საქართველოში?
– წერტილი უნდა დაესვას დილეტანტების და პოლიტიკოსების ჩარევას იმ საკითხებში, რომელიც [არ ესმით]. საქმეს – კვლევა იქნება თუ ობიექტების მართვა – სპეციალისტებმა უნდა მიხედონ.
