როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო საავტომობილო გზებზე, ზენორმიული ღერძზე მოსული დატვირთვით მოძრავი სატრანსპორტო საშუალებები გზების სხვადასხვა სახით დაზიანებებს იწვევენ.
საქართველოში საავტომობილო გზების მშენებლობასა და მოვლა-შენახვის სამუშაოებში სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ბოლო 10 წელიწადში ჯამურად 30 მილიარდ ლარზე მეტია დახარჯული.
ბუნებრივია, ისმის კითხვა, რამდენად ეფექტიანად და სისტემურად ხორციელდება ქვეყნის საავტომობილო ქსელზე ღერძზე მოსული დატვირთვების კონტროლი.
ინფრასტრუქტურის სამინისტრომ სატვირთო ტრანსპორტის წონის ნორმის კონტროლის მიზნით ახლახანს დააანონსა სპეციალური სასწორების გამოყენების შესაძლებლობა.
საავტომობილო გზებზე ეფექტური კონტროლის თვალსაზრისით, როგორი გამოცდილება არსებობს, ანდაც რა სახის საკანონმდებლო თუ ტექნოლოგიურ ღონისძიებებს მიმართავენ მეზობელი ქვეყნები ღერძზე მოსული ნორმატიული დატვირთვების დარეგულირების მიზნით?
სადღეისოდ მსოფლიოს მრავალ, მათ შორის მეზობელ ქვეყნებში, ფართოდ ინერგება სატრანსპორტო საშუალების მოძრაობის პარალელურად წონით-გაბარიტული კონტროლის სისტემები.
უკრაინაში რამდენიმე წლის უკან ყველაზე ტვირთდაძაბულ კიევი–ჩოპის მონაკვეთზე ექვსი სტატიკური ტიპის წონით-გაბარიტული კონტროლის Weigh-in-Motion სისტემა იქნა დამონტაჟებული.
ისეთი დიდი ტერიტორიის მქონე ქვეყნისათვის, როგორიც უკრაინაა, 250 ერთეულია საჭირო, რომ მთლიანად მოიცვას დიდ ქალაქებთან და ნავსადგურებთან მისასვლელი საგზაო მაგისტრალები. პირველ ეტაპზე 100 ადგილია იდენტიფიცირებული, სადაც ეტაპობრივად ხორციელდება სისტემის მონტაჟი.
როგორ მუშაობს Weigh-in-Motion სისტემა? სისტემა მონტაჟდება სავალ ნაწილზე. სატრანსპორტო საშუალების გავლისას ფიქსირდება საერთო წონა და თითოეულ ღერძზე მოსული დატვირთვა.
ავტომატიურად ამომცნობი კამერა ლაზერული სკანერის დახმარებით აფიქსირებს სატრანსპორტო საშუალების გაბარიტულ ზომებს.
სისტემა ფუნქციონირებს 24/7–365 რეჟიმში, შეუძლია -30-დან +40 გრადუს ტემპერატურას გაუძლოს.
აღსანიშნავია, რომ სატრანსპორტო საშუალების წონის კონტროლი შესაძლებელია იმ შემთხვევაში, თუ მოძრაობის სიჩქარე არ აღემატება 120 კმ/სთ-ს.
უკრაინული გამოცდილების მიხედვით, პირველ ეტაპზე სისტემა ფუნქციონირებს სელექციურ, ანუ შერჩევით რეჟიმში, რაც გულისხმობს გზებზე დამონტაჟებული სტატიკური კომპლექსიდან გადაცემული ინფორმაციის საფუძველზე საგზაო ინსპექტორის მიერ სატრანსპორტო საშუალების შეჩერებას და დადასტურების შემთხვევაში საჯარიმო სანქციის გამოწერას.
მეორე ეტაპზე გათვალისწინებულია სისტემის სრული ავტომატიზაცია. მონაცემთა ბაზებში შენახული სრული ინფორმაციის საფუძველზე საჯარიმო სანქციები ავტომატიურად გადაგზავნილი იქნება დამრღვევი სატრანსპორტო საშუალების მისამართით.
Weigh-in-Motion სისტემის გამოყენების უპირველეს მიზანს მძიმე წონიანი სატრანსპორტო საშუალებების მხრიდან საგზაო ინფრასტრუქტურის სხვადასხვა დაზიანებისგან დაცვა წარმოადგენს.
Weigh-in-Motion სისტემის ერთი კომპლექტის სავარაუდო ღირებულება 1 მლნ დოლარია. არსებულ გზაგამტარზე მოწყობის შემთხვევაში ღირებულება 20%-ით მცირდება.
უკრაინაში პროექტი დონორი საფინანსო ინსტიტუტების ფინანსური დახმარებით განხორციელდა.
რუსეთი – საკუთარი საავტომობილო გზების შენახვის ერთ-ერთ მიმართულებად სატვირთო სატრანსპორტო საშუალებების გაბარიტული ზომების ავტომატიზირებული კონტროლის სახელმწიფო სისტემის (АСВГК) დანერგვას მიიჩნევს.
რუსეთის შესაბამისი საგზაო სამსახურების შეფასებით, მძიმე წონის სატრანსპორტო საშუალებების მიერ გზების დაზიანებით გამოწვეული ზარალი 2.6-ჯერ აღემატება ამავე სატრანსპორტო საშუალებების მიერ საგზაო ფონდში ან ფასიანი გზებით სარგებლობის ჯამურ გადასახადს.
ექსპერიმენტალურად დამტკიცებულია, რომ სატრანსპორტო საშუალების მიერ 10%-ით გადაჭარბებული ღერძზე მოსული დატვირთვა იწვევს 40–45%-ით საგზაო საფარის სტრუქტურულ ცვეთას.
2025 წლისათვის რუსეთის ფედერალურ ტრასებზე ავტომატიზირებული კონტროლის 387 პუნქტია მოწყობილი, მუნიციპალური დანიშნულების გზებზე კი – 366 პუნქტი.
რუსეთის გზების მნიშვნელოვანი ნაწილი განკუთვნილია ისეთი სატრანსპორტო საშუალებებისათვის, რომელთა ღერძზე მოსული დატვირთვა 6 ტონას არ უნდა აჭარბებდეს.
რუსეთის გზების მხოლოდ 39%-ია განკუთვნილი 11.5-ტონიანი (საერთაშორისო სტანდარტი) ღერძზე მოსული დატვირთვისათვის.
გზების ინტენსიური დაზიანება ფიქსირდება იმ უბნებზე, როდესაც სატრანსპორტო საშუალების მიერ შერჩეული მარშრუტი გადის რეგიონულ და მაგისტრალურ ე.წ. „ტეხილ“ მიმართულებებზე.
მაგალითისათვის, ისეთ მარშრუტებზე, რომლებიც მოიცავს როგორც 6-ტონიანი ღერძზე მოსული დატვირთვის, ასევე 11.5-ტონიანი ღერძზე მოსული დატვირთვის მქონე კომბინირებულ მიმართულებებს.
ანალოგიურად, ასეთივე პრობლემა არსებობს საქართველოში, როდესაც პირობითად მძიმე წონის სატრანსპორტო საშუალება, რომელიც მიმაგრებულია, მაგალითად, რეგიონში რომელიმე კარიერზე და იქიდან ეზიდება სამშენებლო ინერტულ მასალას, ტვირთის დანიშნულების ადგილამდე მისატანად, იძულებულია გაიაროს როგორც რეგიონალური, ასევე ცენტრალური ტრასა.
ასეთ პირობებში საწარმო, რომელიც ქირაობს ან იყენებს სატრანსპორტო საშუალებას, ფინანსურად დაინტერესებულია, მაქსიმალურად გამოიყენოს ავტოტრანსპორტის ტვირთამწეობა და ასეთი „ტეხილი“ მარშრუტით მოძრაობისას ინტენსიურად აზიანებს რეგიონალური დანიშნულების საგზაო ინფრასტრუქტურას.
ხაზგასასმელია, რომ ასეთ შემთხვევებში არაგადაჭარბებულ ღერძზე მოსულ დატვირთვაზეა საუბარი, არამედ იმ საგზაო მონაკვეთებზე, სადაც ღერძული დატვირთვები ნორმით 6 ტონას არ უნდა აღემატებოდეს. ნაკლებად სავარაუდოა, რომ საქართველოში ამ ტიპის მონიტორინგი მიმდინარეობდეს.
ბუნებრივია, რომ ასეთ ე.წ. „ტეხილ“ მარშრუტებზე ინდივიდუალურად მძიმეწონიანი სატრანსპორტო საშუალების ღერძზე მოსული დატვირთვის კონტროლი პრობლემას წარმოადგენს.
ყაზახეთმა ამ პრობლემის დასარეგულირებლად შემდეგი გადაწყვეტილება მიიღო. კერძოდ, 2026 წლიდან შეზღუდა ყველა ტიპის ე.წ. სამასვალების გადაადგილება, რომლის წონა დასაშვებ ნორმებს აჭარბებს.
ამასთან, კანონით პასუხისმგებლობა გადავიდა წიაღის ან ნედლეულის მომპოვებელ კომპანიაზე. მაგალითად, თუ წიაღის მომპოვებელი კომპანია წლის განმავლობაში დაუშვებს, რომ მის საკუთრებაში მყოფმა ან არენდირებულმა სატრანსპორტო საშუალებამ ორჯერ დაარღვიოს სატრანსპორტო საშუალების წონითი ნორმა, ასეთ კომპანიას წიაღის მოპოვებაზე კონტრაქტი გაუუქმდება და შესაბამისი ლიცენზია წიაღის მოპოვებაზე ჩამოერთმევა.
ყაზახეთის ტრანსპორტის სამინისტროს ინფორმაციით, ე.წ. სამასვალები სატვირთო პარკის 35%-ს შეადგენს. სტატისტიკურად ყოველწლიურად გზების დაზიანების 25 ათასი შემთხვევა ფიქსირდება, საიდანაც 60% ე.წ. სამასვალების მიერ არის გამოწვეული.
ყაზახეთი ვარაუდობს, რომ საკანონმდებლო დონეზე განხორციელებული ცვლილებების შედეგად საგრძნობლად გააუმჯობესებს გზების მდგომარეობას.
დასკვნის სახით – საქართველოში მძიმე წონის სატრანსპორტო საშუალებების მიერ საგზაო ინფრასტრუქტურაზე ზემოქმედებით გამოწვეული დაზიანებების შესამცირებლად აუცილებელი იქნება ქვეყნის ტერიტორიაზე შეირჩეს სპეციალური არეალები, სადაც მოეწყობა სატრანსპორტო საშუალების ღერძზე მოსული დატვირთვებისა და გაბარიტების გამზომი Weigh-in-Motion ტიპის სტატიკური სისტემები.
შიდა და საერთაშორისო გზებზე ღერძზე მოსული დატვირთვის უნიფიცირებისათვის აუცილებელი იქნება სათანადო ცვლილებების გათვალისწინება იმ სატრანსპორტო საშუალებებისათვის, რომლებიც ინტენსიურად იყენებენ შიდა დანიშნულების საავტომობილო გზებს.
