2027 წლიდან აზერბაიჯანი და ყაზახეთი საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვებისთვის განკუთვნილ ქაღალდის ფორმატში ნებართვების გაცვლაზე სრულად უარს იტყვიან და მათ ელექტრონული ნებართვებით (e-Permits) ჩაანაცვლებენ. შესაბამის შეთანხმებას მხარეებმა ბაქოში გამართულ საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვების ერთობლივი კომისიის სხდომაზე მიაღწიეს.
ერთი შეხედვით, გადაწყვეტილება მხოლოდ ნებართვების ფორმატს ეხება. თუმცა, პრაქტიკაში აღნიშნული პროცესი საერთაშორისო ლოგისტიკის ციფრული ტრანსფორმაციის იმ ეტაპს წარმოადგენს, რომელიც ამცირებს ადმინისტრაციულ პროცედურებს, ამარტივებს გადამზიდავთა საქმიანობას და ზრდის საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტების ეფექტიანობას.
აღსანიშნავია, რომ ახლახან საქართველოსა და თურქეთს შორის საერთაშორისო სანებართვო დოკუმენტების ციფრულ ფორმატში გაცვლის მექანიზმი ამოქმედდა.
რატომ სჭირდებათ გადამზიდავებს საერთაშორისო ნებართვები?
საერთაშორისო საავტომობილო გადამზიდავებს არ შეუძლიათ სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე თავისუფლად განახორციელონ კომერციული გადაზიდვები, რისთვისაც გამოიყენება სპეციალური ნებართვები, რომელთა რაოდენობაზეც ქვეყნები ყოველწლიურად თანხმდებიან.
ნებართვები გაიცემა ორმხრივი სატრანსპორტო ოპერაციებისთვის, სახელმწიფოს ტერიტორიაზე ტრანზიტისა და მესამე ქვეყნებში გადაზიდვებისთვის. ისინი საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვების მოცულობის რეგულირების საშუალებას იძლევა და სატრანსპორტო უწყებებს შორის თანამშრომლობის ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტად რჩება.
რატომ აღარ აკმაყოფილებს ტრადიციული სისტემა თანამედროვე მოთხოვნებს?
მრავალი წლის განმავლობაში საერთაშორისო სატრანსპორტო ოპერაციები ქაღალდის ფორმატის ნებართვების გამოყენებით ხორციელდებოდა. თუმცა, ტვირთბრუნვის ზრდასთან ერთად, ამ სისტემამ დამატებითი ადმინისტრაციული პროცედურების საჭიროება წარმოშვა.
საერთაშორისო გადაზიდვების განხორციელებამდე საჭირო იყო ნებართვების დაბეჭდვა, ქვეყნებს შორის განაწილება და გადამზიდავებისთვის, ხოლო შემდგომში მძღოლებისთვის, გადაცემა. ამასთანავე, დოკუმენტების დამუშავების ტრადიციული მეთოდი მუდმივ აღრიცხვასა და ზედამხედველობას მოითხოვდა, თანაც ზრდიდა დამუშავებისას დაშვებული შეცდომების, დოკუმენტების დაკარგვის ან მათი არადანიშნულებისამებრ გამოყენების რისკს.
საერთაშორისო გადაზიდვების მოცულობის ზრდასთან ერთად, ეს სისტემა ნაკლებად მოსახერხებელი გახდა როგორც სამთავრობო უწყებებისთვის, ისე ბიზნესისთვის. შედეგად, ქვეყნებმა დაიწყეს თანდათანობითი გადასვლა ნებართვების ციფრულ გაცვლაზე, ამავდროულად კი შეინარჩუნეს მათი გამოყენების სახელმწიფო კონტროლი.
რა არის ელექტრონული ნებართვა e-Permit-ი?
e-Permit-ის სისტემა წარმოადგენს სხვადასხვა სახელმწიფოს კომპეტენტურ ორგანოებს შორის საერთაშორისო ნებართვების გაცვლისთვის განკუთვნილ ციფრულ მექანიზმს. ქაღალდის ფორმების ნაცვლად, ინფორმაციის გადაცემა ხორციელდება ინტეგრირებული საინფორმაციო სისტემების მეშვეობით, ხოლო თავად ნებართვები მუშავდება და გადამზიდავებზე ელექტრონული ფორმატით გაიცემა.
ტრადიციული სისტემისგან განსხვავებით, ელექტრონული ნებართვის (e-Permit) სისტემა გამორიცხავს სამთავრობო უწყებებსა და გადამზიდავებს შორის დოკუმენტების ფიზიკური გაცვლის საჭიროებას. ეს სისტემა აუქმებს ქაღალდის ფორმებს, რომელთა მიღება და მძღოლებისთვის გადაცემა საერთაშორისო რეისების შესრულებამდე იყო საჭირო.
სატრანსპორტო უწყებების განცხადებით, ციფრული ფორმატი ამარტივებს ადმინისტრაციულ პროცედურებს, ზრდის დამუშავების პროცესის გამჭვირვალობას და ხელს უწყობს საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვების უფრო ეფექტიან ორგანიზებას. ელექტრონული ნებართვების სისტემის წარმატებულმა დანერგვამ გზა გაუკვალა მომდევნო ეტაპს: აზერბაიჯანისა და ყაზახეთის მიერ ორმხრივი გადაზიდვებისთვის განკუთვნილი ქაღალდის ნებართვების სრულად ჩანაცვლებას, რაც 2027 წლიდან განხორციელდება.
რა შეიცვლება ციფრულ ფორმატში სრულად გადასვლის შემდეგ?
სრულად გადასვლის შემდეგ, აზერბაიჯანსა და ყაზახეთს შორის ნებართვების გაცვლა სრულად ელექტრონული ფორმატით განხორციელდება.
ამავდროულად, მხარეები აგრძელებენ საერთაშორისო სატრანსპორტო გადაზიდვების მოცულობის ზრდას. მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება 2026 წლისთვის დამატებით 6 ათასი ელექტრონული ნებართვის გაცვლის შესახებ, რაც მოიცავს თითოეული სახეობის 2 ათას ნებართვას ორმხრივი, სატრანზიტო და მესამე ქვეყნებში/ქვეყნებიდან განხორციელებული გადაზიდვებისთვის.
გარდა ამისა, 2027 წლისთვის ჯამური კვოტა 28 ათასი ნებართვით განისაზღვრა: 12 ათასი – ორმხრივი გადაზიდვებისთვის, 8 ათასი – ტრანზიტისთვის და 8 ათასი – მესამე ქვეყნებში განსახორციელებელი გადაზიდვებისთვის. წინა პერიოდთან შედარებით, ჯამური კვოტა 12 ათასი ნებართვით გაიზარდა, რაც ხელს შეუწყობს ორ ქვეყანას შორის საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვებზე მზარდი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას.
როგორ განვითარდა e-Permit-ის სისტემა?
აზერბაიჯანისა და ყაზახეთის გადასვლა ნებართვების სრულად ელექტრონულ გაცვლაზე საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვების უფრო ფართო ციფრული ტრანსფორმაციის ნაწილი გახდა. სისტემა ეტაპობრივად შეიქმნა.
2024 წლის დეკემბერში აზერბაიჯანმა და თურქეთმა დატესტეს საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვებისთვის ელექტრონული ნებართვების გამოყენება.
2025 წლის იანვარში აზერბაიჯანსა და უზბეკეთს შორის მსგავსი საცდელი გადაზიდვები განხორციელდა.
ყირგიზეთი სისტემას 2025 წლის აგვისტოში შეუერთდა.
მომდევნო ეტაპი საპილოტე პროექტებიდან სრულმასშტაბიან საქმიანობაზე გადასვლას გულისხმობდა. 2026 წლის 3 ივნისს, ბაქოში გამართულ კასპიის საერთაშორისო სატრანსპორტო ფორუმზე, აზერბაიჯანის ციფრული განვითარებისა და ტრანსპორტის სამინისტრომ თურქეთთან, უზბეკეთსა და ყირგიზეთთან ელექტრონული ნებართვების გაცვლის სისტემის სრულფასოვანი ამოქმედება გამოაცხადა.
სისტემის განვითარება ამოქმედების შემდეგაც გაგრძელდა. 2026 წლის ივნისში აზერბაიჯანმა რუსეთთან და ირანთან ხელი მოაწერა შეთანხმებებს ელექტრონული ნებართვის (e-Permit) სისტემის დანერგვის თაობაზე, ხოლო 24 ივნისს აზერბაიჯანი და ყაზახეთი შეთანხმდნენ, რომ 2027 წლიდან ორმხრივი გადაზიდვებისთვის ქაღალდის ნებართვების გამოყენებას სრულად გააუქმებდნენ.
2024 წელს ყაზახეთი ჩინეთთან და უზბეკეთთან ოპერაციებისთვის ელექტრონულ ნებართვებზე გადავიდა.
პარალელურად, რეგიონულ დონეზეც მიმდინარეობს მუშაობა ელექტრონული ნებართვების დანერგვაზე. 2024 წელს თურქულენოვან სახელმწიფოთა ორგანიზაციის წევრმა ქვეყნებმა ხელი მოაწერეს მემორანდუმს, რომელიც ადგენს სამართლებრივ საფუძველს ელექტრონული ნებართვების დანერგვისა და საერთაშორისო საავტომობილო გადაზიდვებში ტრადიციული ქაღალდის დოკუმენტაციის ეტაპობრივი ჩანაცვლებისთვის.
რატომ არის მნიშვნელოვანი ციფრული მექანიზმების ამოქმედება?
ქაღალდის ნებართვებზე უარის თქმა აზერბაიჯანსა და ყაზახეთს შორის ორმხრივი თანამშრომლობის ფარგლებს სცდება. საერთაშორისო გადაზიდვების მოცულობის ზრდასთან ერთად, ტვირთის მიწოდების სიჩქარე სულ უფრო მეტად არის დამოკიდებული არა მხოლოდ სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურაზე, არამედ საჭირო დოკუმენტაციის დამუშავების სისწრაფეზეც.
სწორედ ამიტომ ხდება ელექტრონული ნებართვები საერთაშორისო ლოგისტიკის ციფრული ტრანსფორმაციის ნაწილი – ელექტრონულ სატრანსპორტო ზედდებულებებთან (e-CMR), eTIR-ის ელექტრონულ სატრანზიტო სისტემასთან და სხვა ციფრულ სერვისებთან ერთად.
შუა დერეფნის ქვეყნებისთვის ეს ყოველივე ნიშნავს ადმინისტრაციული ბარიერების თანდათანობით შემცირებას, ქაღალდის დოკუმენტაციის აღმოფხვრასა და საერთაშორისო გადაზიდვების დაჩქარებას. ამიტომაც არის ელექტრონული ნებართვები გაცილებით მეტი, ვიდრე უბრალოდ ქაღალდის დოკუმენტებზე უარის თქმა.
დღესდღეობით საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტების კონკურენტუნარიანობას განსაზღვრავს არა მხოლოდ სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარება, არამედ მონაცემთა გაცვლის, დოკუმენტების დამუშავებისა და სამთავრობო საინფორმაციო სისტემებს შორის ურთიერთქმედების სისწრაფეც. შესაბამისად, ციფრული ინსტრუმენტები თანამედროვე ლოგისტიკის ისეთივე სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან ნაწილად იქცევა, როგორიც თავად სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურაა.
