ლაურა სარქისიანი – ჟურნალისტიკის მაგისტრი, 14 – წლიანი გამოცდილებით, “Armenian Crossroads” ტელეგრამ-არხის დამფუძნებელი. ძირითადი მიმართულება – ლოგისტიკა, გეოეკონომიკა და გეოპოლიტიკა.
სომხეთს, თუ ის თურქეთთან და აზერბაიჯანთან საბოლოო შეთანხმებებს ვერ მიაღწევს, რეგიონში ძირითადი სატრანსპორტო მარშრუტებიდან სამუდამოდ ამორთვის საფრთხე ემუქრება.
აღნიშნული პროცესი განსაკუთრებით აქტუალური გახდა მას შემდეგ, რაც თურქეთმა ნახიჩევანის მიმართულებით 224 -კილომეტრიანი რკინიგზის არა მხოლოდ პროექტი წამოიწყო, არამედ ნახიჩევანის რკინიგზის მშენებლობა აქტიურ ფაზაში გადაიყვანა.
სომხეთის გვერდის ავლით თურქეთი – აზერბაიჯანის შემაერთებელი ყარსი – იღდირი – არალიკი – დილუჯუს ხაზის მშენებლობას ოფიციალური საძირკველი 2025 წლის 22 აგვისტოს ჩაეყარა – თითქმის ე.წ. „ტრამპის მარშრუტის“პროექტის გამოცხადებიდან (2025 წლის 8 აგვისტო) სინქრონულად. თუმცა, მთავარი ფაქტორი არა მხოლოდ თავად ინფრასტრუქტურაა, არამედ თურქეთის მხრიდან მისი თანმხლები პოლიტიკური რიტორიკაა.
თურქეთის ტრანსპორტისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრმა აბდულკადირ ურალოღლუმ განაცხადა, რომ ზანგეზურის დერეფნის ამოქმედება მნიშვნელოვნად გაზრდის პეკინიდან ლონდონამდე აღმოსავლეთ – დასავლეთის რკინიგზის ხაზის ეფექტიანობას. ასევე, მინისტრმა განაცხადა, რომ ახალი რკინიგზა გაზრდის სატვირთო და სამგზავრო გადაზიდვებს აღმოსავლეთ თურქეთში, გააძლიერებს ქვეყნის ლოგისტიკურ შესაძლებლობებს და განამტკიცებს ანკარის, როგორც ევრაზიის სავაჭრო მარშრუტებზე „უსაფრთხოების კუნძულის“, გეოსტრატეგიულ პოზიციას.
უშუალოდ პროექტი 224 კმ სიგრძის, ორლიანდაგიანი, ელექტრიფიცირებული და სიგნალიზებული სარკინიგზო ხაზის მშენებლობას ითვალისწინებს, რომლის წლიური გამტარუნარიანობა 15 მილიონ ტონა ტვირთს შეადგენს.
პროექტის ფარგლებში დაგეგმილია 24 გვირაბის გაყვანა, 10 ხიდის, 144 მიწისქვეშა გადასასვლელის, 27 ესტაკადისა და 480 წყალმომცილებელი მილის მშენებლობა.
თურქეთში ახალ რკინიგზას „ზანგეზურის დერეფნის“ განუყოფელ ნაწილად მოიხსენიებენ, რომელიც ნახიჩევანის აზერბაიჯანის დანარჩენ ნაწილთან დაკავშირებას ისახავს მიზნად.
ანკარის გათვლებით, ახალი მარშრუტი უზრუნველყოფს აზერბაიჯანთან უწყვეტ სარკინიგზო მიმოსვლას, სინერგიას შესძენს ტრანსკასპიურ და ჩრდილოეთ-სამხრეთის დერეფნებს, დააჩქარებს თურქული ინდუსტრიის შესვლას უცხოურ ბაზრებზე და მნიშვნელოვნად გაზრდის სატვირთო გადაზიდვებს შუა დერეფნის გასწვრივ.
აღსანიშნავია, რომ პროექტის დაფინანსებას 2.4 მილიარდი ევროს ოდენობით იაპონური MUFG (Mitsubishi UFJ Financial Group, Inc.) ბანკი უზრუნველყოფს.
ბუნებრივია, ასეთ პირობებში ისმის კითხვა, ხომ არ აღმოჩნდება ერევანი პროცესების მიღმა?
ერევანმა არაერთხელ განაცხადა, რომ „ზანგეზურის დერეფნის“ კონცეფცია ასეთი კონფიგურაციით მიუღებელია. კერძოდ, სომხურმა მხარემ განმარტა, რომ იგი არ ეწინააღმდეგება რეგიონში სატრანსპორტო კავშირების განბლოკვას, თუმცა ტვირთების გადაზიდვა სომხეთში ქვეყნის კონტროლისა და იურისდიქციის ქვეშ მყოფი მონაკვეთის საბაჟო პროცედურების გავლის შემდეგ უნდა განხორციელდეს. ამასობაში, ბაქო და ანკარა სომხური მხარის პოზიციის უგულებელყოფასა და თავიანთი ნარატივების წინ წამოწევას აგრძელებენ.
ამ კონტექსტში უნდა განვიხილოთ თურქეთის ტერიტორიის გავლით ყარსი- იღდირი-არალიკი-დილუჯუს რკინიგზის ხაზის მშენებლობა, რომელიც აზერბაიჯანს ნახიჩევანის გავლით „ტრამპის მარშრუტს“ დააკავშირებს.
ეს რკინიგზა შუა დერეფნის ერთ-ერთი განშტოების ნაწილია. ამავდროულად, ერევანმა არაერთხელ განაცხადა, რომ სომხეთის გავლით უფრო მოკლე და ეკონომიურ მიმზიდველი მარშრუტი უკვე არსებობს. კერძოდ, ახურიკიდან თურქეთის საზღვრამდე მანძილი 12.4 კმ-ია, ხოლო იერასხიდან აზერბაიჯანის საზღვრამდე (ნახიჩევანი) მანძილი 1.6 კმ-ია.
საზოგადოებრივი ტელევიზიისთვის მიცემულ ინტერვიუში სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანმა განაცხადა, რომ მან ეს საკითხი არაერთხელ წამოჭრა აზერბაიჯანის პრეზიდენტ ილჰამ ალიევთან და თურქეთის პრეზიდენტ რეჯეფ თაიფ ერდოღანთან მოლაპარაკებების დროს და აშკარა ეკონომიკური პარადოქსის არსებობაზე მიუთითა. მისი თქმით, სომხურმა მხარემ საპასუხოდ დიპლომატიური დუმილი მიიღო.
მიუხედავად იმისა, რომ თურქეთის მარშრუტის ინფრასტრუქტურის მშენებლობა დღესდღეობით ინტენსიურად მიმდინარეობს (იხ. 2026 წლის თებერვლის ფოტო მასალა), პრაქტიკულად იგი ნულიდან ხორციელდება, მაშინ როცა სომხეთში რკინიგზის მშენებლობის ფუნდამენტი უკვე არსებობს. ერასხის რაიონში მხოლოდ რამდენიმე კილომეტრი ლიანდაგი აკლია, ახურიკში კი კიდევ უფრო მცირე მონაკვეთის აღდგენაა საჭირო.
მნიშვნელოვანია, რომ ყარსი-იღდირი-არალიკი-დილუჯუს პროექტის გააქტიურება, სხვა საკითხებთან ერთად, სომხეთსა და ირანს შორის სპარსეთის ყურე-შავი ზღვის მარშრუტის ამოქმედების შესახებ შეთანხმებებს დაემთხვა.
თუ მეზობელი სახელმწიფოების ერთადერთი მიზანი ნამდვილად ნახიჩევანთან კომუნიკაციის აღდგენა იქნებოდა, ირანის გავლით ალტერნატიული მარშრუტის გამოყენება უკვე შესაძლებელი იყო. ცნობილია, რომ ირანი 2022 წლიდან სომხეთის სამხრეთ საზღვართან 50-კილომეტრიან გზას აშენებს, რათა აზერბაიჯანი ნახიჩევანთან დააკავშიროს. ეს ნიშნავს, რომ აზერბაიჯანსა და ნახიჩევანს ასევე შეუძლიათ არაზის დერეფნის მეშვეობით დაკავშირება.
რატომ ითვლება გიუმრი-ყარსის მარშრუტი ეკონომიურად მიმზიდველ და მომგებიან ვარიანტად?
გიუმრი-ყარსის რკინიგზის ხაზს ბევრი ექსპერტი რეგიონული კომუნიკაციის ერთ – ერთ ყველაზე რაციონალურ ვარიანტად მიიჩნევს.
სომხური მარშრუტის უპირატესობები შემდეგია: ინფრასტრუქტურა უკვე არსებობს და მინიმალურ აღდგენას საჭიროებს; მარშრუტი მნიშვნელოვნად მოკლეა, ვიდრე თურქული ალტერნატივა იღდირისა და დილუჯუს გავლით; არ საჭიროებს ათობით გვირაბისა და ხიდის აშენებას; ექსპლუატაციისა და მოვლა-პატრონობის ხარჯები მნიშვნელოვნად დაბალია; ამასთან, მოკლე ვადაშია შესაძლებელი მისი ამოქმედება.
გარდა ამისა, გიუმრის გავლით გამავალი მარშრუტი თურქეთსა და სამხრეთ კავკასიას შორის, შემოვლითი გზების გარეშე, პირდაპირ კავშირს უზრუნველყოფს.
სომხეთის მარშრუტი ასევე შეიძლება ინტეგრირებული იყოს სპარსეთის ყურე- შავი ზღვის სატრანსპორტო მარშრუტში, რაც სომხეთს მისცემს შანსს, გახდეს შუა დერეფნის ნაწილი და არ დარჩეს ახალი რეგიონული ლოგისტიკური პროცესებიდან ამორთული.
აღსანიშნავია, რომ გიუმრი-ყარსის სარკინიგზო ხაზი გარკვეული პერიოდის წინ ფუნქციონირებდა. ეს ნიშნავს, რომ რკინიგზის კვანძები არსებითად მზადაა, რეგიონული ლოგისტიკა ისტორიულად ამ მარშრუტზე იყო ადაპტირებული და აღდგენას შეუდარებლად ნაკლები ხარჯები ესაჭიროება.
თუმცა, ამ პროცესებში ღიად რჩება კითხვა – სომხეთის ჩრდილოეთ – სამხრეთის და დასავლეთ-აღმოსავლეთის ახალ სატრანსპორტო არქიტექტურაში ინტეგრაცია, რაც ასევე ბაქოსა და ანკარისგან პოლიტიკურ ნებას მოითხოვს, რომლის მიღწევაც ერევანს მხოლოდ საქართველოსა და ირანის მხარდაჭერითა და თანამშრომლობით შეუძლია.
